Әртүрлі көзқарас — өзара құрметке негізделген диалог: алтыншы сынып оқушыларын жанжалсыз пікірталас жүргізуге қалай үйретуге болады

12.10.2026

Мектеп өмірінде оқушылар күн сайын келісімге келуді, өз көзқарасын қорғауды және айналасындағылардың пікірін ескеруді қажет ететін жағдайларға тап болады. Мектепішілік іс-шараның тақырыбын таңдау, топтағы міндеттерді бөлу, бірлескен жоспарларды талқылау немесе үзіліс кезіндегі қарапайым әңгіме де пікір қайшылығына себеп болуы мүмкін. Алайда көзқарастардың әртүрлі болуы міндетті түрде жанжалға әкелмейді. Балаларды өз пікірін құрметпен жеткізуге, әңгімелесушіні мұқият тыңдауға және барлығына қолайлы шешім табуға үйрету маңызды.

Осы мақсатта 6 «В» сыныбында «Әртүрлі көзқарас — өзара құрметке негізделген диалог. Жанжалға ұласатын дауды қалай тоқтатуға болады?» тақырыбында сынып сағаты өткізілді.

Сабақтың негізгі құндылықтары — құрмет, жауапкершілік және ынтымақтастық. Оқушылардың алдында келіспеушіліктің қарым-қатынастың табиғи бөлігі екенін, ал сындарлы диалогтың даулы мәселелерді ренішсіз, қорлаусыз және бір-бірін кінәламай шешуге көмектесетінін түсіну міндеті тұрды.

Сабақтың басында оқушыларға мектеп мерекесін өткізу үшін екі нұсқаның бірін таңдау ұсынылды: спорттық турнир немесе шығармашылық кеш. Оқушылар өз қалауларын білдіріп, таңдауларының себептерін түсіндірді.

Талқылау барысында маңызды қорытынды жасалды: егер қатысушылардың пікірлері әртүрлі болса, бұл олардың біреуінің міндетті түрде қателескенін білдірмейді. Әр адамның өз қызығушылықтарына, тәжірибесіне және қалауына негізделген жеке көзқарасы болуы мүмкін. Ең бастысы — өз ұстанымын түсіндіре білу және басқа адамның да өз пікірін білдіруге құқығы бар екенін мойындау.

Одан кейін оқушылар «Сенің көзқарасыңды тыңдаймын» атты жаттығуды орындады. Жұппен жұмыс істей отырып, олар үзілісті қалай өткізген дұрыс деген мәселені талқылады: белсенді қозғалыспен бе, әлде тыныш жағдайда ма? Тапсырманың ерекше шарты бойынша жауап бермес бұрын, оқушы серіктесінің ойын «Мен сені дұрыс түсінсем, сенің айтпағың…» деген сөздермен қайталап айтуы керек болды.

Бұл жаттығу оқушыларға белсенді тыңдау дағдысын дамытуға мүмкіндік берді. Балалар өз кезегін күтіп қана қоймай, әңгімелесушіні шын мәнінде түсінуге, оның көзқарасын нақтылауға және асығыс қорытынды жасамауға үйренді.

Келесі кезеңде «Диалогті қайта жаз» шығармашылық тапсырмасы орындалды. Оқушыларға «Сенің идеяң ақымақтық» және «Сенімен сөйлесудің пайдасы жоқ» сияқты дөрекі сөздерді адамның қадір-қасиетіне нұқсан келтірмей, келіспеушілікті білдіретін сыпайы сөздермен алмастыру ұсынылды.

Ренжітетін сөздердің орнына оқушылар мынадай әдепті тіркестерді қолдануды үйренді:

• «Мен сенің идеяңды түсінемін, бірақ басқа нұсқаны қарастыруды ұсынамын».
• «Менің пікірім басқаша. Ұсыныстарымызды бірге талқылайық».
• «Менің ойымша, бұдан да қолайлы шешім табуға болады».
• «Мен толық келіспеймін, себебі…».
• «Бір-бірімізді тыңдап, ортақ шешімге келуге тырысайық».

Оқушылар диалогтерді қайта жазып қана қоймай, шағын көріністер қойып, таңдалған сөздерге байланысты әңгіменің қалай өзгеретінін көрсетті.

Жұмыс барысында оқушылар идеяны, ұсынысты немесе әрекетті талқылауға болатынын, алайда жеке басқа тиісуге, адамды қорлауға немесе оның пікірін жоққа шығаруға болмайтынын түсінді. Келіспеушілікті агрессиясыз жеткізе білу — тіпті даулы жағдайларда да жақсы қарым-қатынасты сақтауға көмектесетін маңызды дағды.

Сынып сағатының маңызды бөлігі қауіпсіздік сабағына арналды. № 7 қауіпсіздік сабағының тақырыбы — «Неліктен өз уайымдарың мен қауіптенулеріңді ата-аналарыңмен бөлісу маңызды?».

Талқылау барысында оқушыларға ортақ чаттағы даудың шиеленісіп, мазақ ету, қорлау және қоқан-лоқы көрсету жағдайларына ұласатын мысалы ұсынылды. Оқушылар жанжалдың өршу белгілерін анықтауға және қарапайым келіспеушіліктің қай сәттен бастап қауіпсіз қарым-қатынас шеңберінен шығатынын түсінуге үйренді.

Мұндай жағдайларда дұрыс әрекет ету ережелеріне ерекше назар аударылды. Егер хат алмасу қатты эмоция тудырса, бірден жауап беруге, қорлауға қорлаумен жауап қайтаруға немесе ренжітетін хабарламаларды басқа адамдарға таратуға болмайды. Кейде үзіліс жасап, эмоциялар басылғаннан кейін әңгімеге қайта оралған дұрыс.

Оқушыларға хат алмасуды сабырмен тоқтатуға көмектесетін мынадай сөйлем ұсынылды: «Қазір бәріміз ашулымыз. Бұл мәселені кейін сабырмен талқылайық».

Қоқан-лоқы, жүйелі түрде қорлау немесе буллинг жағдайлары орын алса, мәселені жалғыз шешуге тырыспау қажет. Қауіпсіздікке нұқсан келтірмейтін жағдайда хабарламаларды сақтап, ата-анаға, сынып жетекшісіне, мектеп психологіне немесе сенім білдіретін басқа ересек адамға жүгіну керек.

Талқылау балалар мен ата-аналар арасындағы сенімді қарым-қатынастың маңызын да ашуға мүмкіндік берді. Бала өзінің уайымдары, қорқыныштары мен мәселелері туралы жақындарына жазғырудан қорықпай айта алатынын білуі керек. Көмекке уақытында жүгіну жағдайдың одан әрі шиеленісуіне жол бермей, қауіпсіз шешім табуға көмектеседі.

Осылайша, «Әртүрлі көзқарас — өзара құрметке негізделген диалог» тақырыбындағы сынып сағаты оқушыларға қарым-қатынас ережелерін талқылап қана қоймай, оларды тәжірибе жүзінде қолдануға мүмкіндік берді.

Өйткені мықты ұжым — барлығы бірдей ойлайтын ұжым емес, бір-бірін тыңдай білетін, өзгелердің пікіріндегі айырмашылықтарды құрметтейтін және ортақ шешімге бірге келе алатын ұжым.